ખેરગામના તોરણવેરામાં સો વર્ષ જૂની ‘રાત હવાન’ પરંપરા આજે પણ અકબંધ
ખેરગામના તોરણવેરામાં સો વર્ષ જૂની ‘રાત હવાન’ પરંપરા આજે પણ અકબંધ
ખેરગામ, નવસારી: ખેરગામ તાલુકાના તોરણવેરા વિસ્તારમાં આદિવાસી લોકપરંપરા અને લોકઇતિહાસ સાથે જોડાયેલી સો વર્ષથી વધુ જૂની ‘રાત હવાન’ની પરંપરા આજે પણ જીવંત જોવા મળે છે.
સ્થાનિક લોકવાયકાઓ અનુસાર, આશરે ઈ.સ. 1922ના સમયગાળામાં દક્ષિણ ગુજરાત અને પશ્ચિમ ભારતમાં ફેલાયેલા શીતળાના રોગચાળા દરમિયાન લોકોમાં સ્વચ્છતા અને રોગ સામે જાગૃતિ લાવવા માટે લોકચળવળ ઊભી થઈ હતી. તે સમયગાળામાં શીતળાના રોગને લોકો ‘દેવી આવી’ તરીકે ઓળખતા હતા.
મહારાષ્ટ્રના પાલઘર વિસ્તારથી શરૂ થયેલી આ લોકચળવળ ધરમપુર, વાંસદા, સુરગાણા, નાશિક, કળવણ, ડાંગ, નવાપુર, સોનગઢ અને વ્યારા સહિતના વિસ્તારોમાં ફેલાઈ હતી. સમય જતાં આ ચળવળ આદિવાસીઓના શોષણ સામેના અવાજ સાથે પણ જોડાઈ હોવાનું ઇતિહાસમાં નોંધાય છે.
રાત હવાન દરમિયાન ગ્રામજનો ગામદેવીના સ્થળે એકત્ર થાય છે. ચોખાના લોટમાંથી દેવી, રાનભૂત અને ઈયળ જેવા પ્રતિકો બનાવવામાં આવે છે અને તેના પર સિંદૂર લગાવવામાં આવે છે. માટીમાંથી બાવો બનાવી તેમાં મરચાં ખોસી તેને પ્રતિકાત્મક સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે.
દેવી માટે નાનકડો હિંચકો અને ઝોળી બનાવવામાં આવે છે. સાથે કાંસકો, બંગડી, અરીસો અને સોપારી જેવી વસ્તુઓ પણ રાખવામાં આવે છે. સવારે આ તમામ વસ્તુઓને ટોપલામાં મૂકી લીમડા અને આંબાની ડાળીઓનું તોરણ બનાવી તારપું વગાડતાં ગામના સીમાડા સુધી લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં પરંપરાગત વિધિ બાદ ટોપલો ગામની સીમા બહાર મૂકવામાં આવે છે.
અગાઉ આ બોળાવો એક ગામથી બીજા ગામ સુધી લઈ જવાની પરંપરા હતી, જોકે હાલ આ પ્રથા જોવા મળતી નથી. તેમ છતાં તોરણવેરા વિસ્તારના ગામોમાં રાત હવાનની ઉજવણી આજે પણ પરંપરાગત રીતે કરવામાં આવે છે.
આદિવાસી લોકજીવનમાં રાત હવાન ઉપરાંત નાંદરવોની હવાન, દિવાસાની હવાન, ઈયળ કે ચુસિયાની હવાન, બારસીની હવાન અને દશેરાની હવાન જેવી વિવિધ પરંપરાઓનું પણ મહત્વ છે. આ પ્રસંગોએ ગ્રામજનો એકત્ર થઈ ખેતી, રોગચાળા અને ગામના સામૂહિક પ્રશ્નો અંગે ચર્ચા કરતા અને પરંપરાગત રીતે ઉપાયો અંગે વિચારવિમર્શ કરતા હોવાનું સ્થાનિકો જણાવે છે.
આ રીતે હવાન માત્ર ધાર્મિક વિધિ કે ઉત્સવ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ આદિવાસી સમાજના પ્રકૃતિ સાથેના સંબંધ, ખેતી આધારિત લોકજ્ઞાન, સામૂહિક જીવન અને લોકસંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ છે.
તોરણવેરા વિસ્તારમાં આજે પણ જીવંત રહેલી ‘રાત હવાન’ની આ સો વર્ષથી વધુ જૂની પરંપરા આદિવાસી લોકસંસ્કૃતિ અને લોકઇતિહાસની અનોખી ધરોહર સમાન બની રહી છે.
Comments
Post a Comment